Vera Chytilova - Ölməyən kino ehtirası

Vera Chytilova 1929-cu ildə Çexoslovakiyada Ostrava adlı şəhərcikdə anadan olub. 1960-cı illərdə Çexoslavakiyaya hakim olan azad atmosfer Fransa Yeni Dalğası və İtaliya Neorealizmindən bəslənən bir kino axımına təkan verəcəyinə dair şərait yaradırdı. Beləliklə 60-cı illərdə çəkilən ard-arda filmlər Çex Yeni Dalğasının formalaşdığını artıq dilə gətirirdi. Vera Chytilova oyuna gec qoşulsa da qısa zaman kəsiyində Çex Yeni Dalğasının mihəng daşlarından birinə çevrilir. Hələ 1962-cı ildə oxuduğu film məktəbindən məzun olarkən tamamladığı, bir manikenin gündəlik həyatını diqqətə gətirən “Strop” adlı qısametraj filmlə öz feminist xarakterini ortaya qoyur. Sonrakı filmi artıq tammetraj idi. 1963-cü ildə lentə aldığı “O Nicem Jinem” (“Something Different”) filmində altpaltarı ilə gəzinən bir ev qadının paralel hekayələrini mövzu edirdi və film tənqidçilər tərəfindən güclü feminist filmlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Chytilovanın özünəxas axtarışları 1966-cı ildə lentə aldığı “Sedmikrasky” (“Daisies”) filmi ilə davam edir və bu film onu beynəlxalq arenada məşhurlaşmağına səbəb olur. “O Nicem Jinem” filmində sənədli və qurmaca texnikalarından istifadə edən Chytilova, “Daisies” filmi ilə dadaist prinsiplərə uyğun gələn vizual “mərəkələr”, gözə çarpan nihilist satirik dil və sosialist qaydalarla çox da ayaqlaşmayan və məntiqi nəticəsi kimi Çex parlamentində “xalq kütlələri üçün anlaşılmayan” adlandırılan bir təcrübəni reallaşdırır. Sovet işğalından sonra film qadağan edilir. Milos Forman və Jan Nemec kimi rejissorların ölkədən sürgün olunduğu dövrdə Chytilovaya da film çəkməyə qadağa qoyulur. Onun ssenarilərinə və filmlərinə qarşı haqsızlıqlar edilir, festivallardan gələn təkliflər gizlədilir. Bu kimi bürokratik əngəllərin fonunda Chytilova çıxılmaz vəziyyətə düşür. Filmləri ölkədən kənar festivallarda uğur qazanarkən öz ölkəsində göstərilmir.

İdeologiyanın həqiqəti gizləmək üçün istifadə etdiyi ən tutarlı silahlardan biri kinodur. “Daisies” filmini isə kinonun illuziyalara qarşı çıxdığı, aldadıcı və alt-üst edici əks silahlardan biri kimi qiymətləndirmək olar. Chytilovanın filmlərinin qarşısına əvvəlcə çex avtoritarları sonra SSRİ-nin yaratdığı senzura çıxır. SSRİ səlahiyyətlilərinin qorumaq məcburiyyətində olduğu mühafizəkar sistemdə Chytilovanın filmləri həddən artıq dağıdıcı idi. Səlahiyyətlilər ona Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının mədəniyyət siyasətini başa düşməməkdə günahlandırır, filmlərinə qiymət verən komissiyanın bir qadın üzvü ona rejissorluqdan başqa bir iş tapmağını məsləhət verir, komissiyanın günahlandırmalarına qarşı cavab vermək istədiyində isə Chytilovaya susub sadəcə qulaq asmalı olduğunu diqtə edirdilər və bu səbəbdən də 1970-75-ci illərdə Chytilova film çəkə bilmir. Sovet işğalından bir müddət sonra Dubcekin yerinə Gustav Husak keçir və Chytilova ona məktub yazır. Beləliklə, Chytilovaya yenidən film çəkmək üçün icazə verilir.

1975-ci ildə yazdığı məktub və beynəlxalq kino dairələrinin Çexoslovakiya hökümətinə təzyiqi nəticəsində Chytilovaya yenidən film çəkməyə icazə verilir. Lakin studiya rəhbərliklərinin sui-istifadə istəkləri və senzura təşəbbüsləri davam edir. Çex Yeni Dalğası Praqa Baharı kimi sona çatan və eyni taleyi yaşayan inqilabi təşəbbüs kimi Chytilovanın ilk dövrlərdəki ekperimentallığı da 70-80 ci illərin çətin atmosferində aşınaraq geridə qalır. Chytilova 90-cı illərdə bazar iqtisadiyyatının inkişafı ilə birlikdə dəyişən istehsalat mühitində də filmləri ilə ayaqda qalır, dəyişən dünyayla uyuşa bilir və çəkdiyi filmlərdə satira və mərəkənin gücündən heç vaxt imtina etmir. Beləliklə, ölkəsində və dünyada köklü siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə baxmayaraq 50 illik uzun və dopdolu kareyerası boyunca özünəxas sənət anlayışından qopmayaraq həyatını başa vurur. Vera Chytilova 2014-cü il martın 12-də Praqada 85 yaşında həyata vida edir.

Read More

"Daisies" - Vera Chytilova (1966)

Çexiya kinosunun feminist rejissoru Vera Chytilova tərəfindən lentə alınan “Daisies” Çex Yeni Dalğasının dağıdıcı filmərindən biridir. Həm çəkiliş tərzi ilə, həm də anarxist üslubda ssenarisi ilə avanqard atmosferə malik ekran işidir. Maraqlıdır ki, film bu il çəkilmiş kimi yeni və bir o qədər də orijinaldır. Filmdə iki əsas personaj var, ikisi də eyni yaşdadılar, ikisinin də adı Mariedir və bu narahatedici 2 personajı canlandıran aktrisalar isə İvana Karbanova və Jitka Cerhovadır.

Vera Chytilova

1960-cı illərin ortasındayıq və həyatda bir çox şey pisə doğru gedir. Bəlkə də hamının fərqində olduğu bir yerdə asılı qalmış bir zibil torbası var və bunu heç kim yerindən tərpətmək istəmir. Hər zaman asqıdan sallanır. Belə bir vəziyyətdə ətrafdakıların diqqət etmədiyi bu torbaya 17 yaşında iki qız çomaq soxur. Onlar bunu etməklə insanların rahatlığını pozur, ən azından onların da üzərinə sıçrayana qədər.

Film bir evin eyvanında bikiniləri ilə oturan iki gənc qızın görüntüləri ilə açılır. Elə ilk dəqiqələrdən narahatedici səslər çıxarmağa başlayırlar və ilk dialoqlardan da film mövzusunu qururlar. Hadisələr silsiləsi dünyanın get-gedə korlanmağına paralel olaraq iki qızın da buna uyğun rəftar göstərməyi və çox keçmədən bunu həyata keçirmə cəhdləri ilə davam edir. Bəzi səhnələrdə filmin sürreal, bəzi səhnələrdə isə həddən artıq realist davranaraq insanları sorğu stoluna əyləşdirir. Gözəl və dağıdıcı Marie cütlüyü kişilərə, əyləncə həyatına, kapitalizmə, ikili münasibətlərə film boyunca tənqidi aspektdən yanaşıb, insanlara narahatlıq yaşadırlar.

İki balaca qızçiçəyi, çiçək gücü ilə insanlara haqq elədiyi cavabı verir; yaşlı kişilərlə görüşüb onlara həddən artıq yemək sifariş verdirib sonra da öz bildiklərini edirlər. Kişilər isə qızlardan daha çox şey gözlədiyi halda bunu görmürlər. Qızlar özünə aşiq etdiyi kişilərlə telefonda danışıb onlardan gələn tərif və sevgi dolu zəngləri qəbul edirlər. Kişilərə xas şəkildə, ən azından özünə güvənən bir kişi ədası ilə zənglərə qulaq asırlar və zəng eliyən kişilərin kim olduqlarını isə bilmirlər. Bu cür səhnələr isə kişilərin hegemon olduğu dünyaya tənqid mesajıdır. İki qızın adı da Mariedir və bu da dişiliyə işarə edən xüsusi bir addır. Mary 1və Mary 2 şəklində izah vermək isə səhv olmaz. Onlar dəlicəsinə yemək yeyirlər, hətta yediklərinin içində dərgilərdən kəsdikləri yemək şəkilləri də olur. Mənasız və sıxıcı əyləncələrdə ortalığı dağıdıb xarabalığa çevirirlər. Bəlkə də yüzlərlə adamın yeyib doya biləcəyi amma 10 nəfərlik dəvət masasındakı bütün yeməklərin bir qismini yeyib, bir qismini də ətrafa səpirlər. Belə bir vəziyyətdə tənqid etdiyi insanlara çevrildiklərini anlayan qızların ağlı başına gəlir. Həddən artıq günah işləyən qızlar cəzalandırılma riski yaşayırlar. Yaxşılıq edəcəklərinə söz verib sonda dağıtdıqları banket süfrəsini toplamağa başlayırlar, qırıq boşqabları yığırlar, hər şeyi topladıqlarını fikirləşib stolun üstünə uzanırlar. Amma heç nəyi düzəldə bilməyiblər, qırılan boşqablar ya da korlanan yeməklər təkrar əvvəlki vəziyyətinə qayıtmır, onlar da yalançı olmuş və xaosa yumalanmış bu dünyanın bir parçasına çevrilmişlər. Bombalar və partlayışlarla başlayan film, yenə eyni şəkildə bombalar və partlayışlarla bitir.

Filmin atmosferi anarxizmə tabe olsa da, nihilizm və sosial norm və qaydalara ziddliyi baxımından dadaizmin təsirlərini də özündə birləşdirir. Filmin çəkilişləri, xüsusuilə dəyişən rəng filtirləri olduqca cəlbedicidir. Ağ-qara, qırmızı, mavi, narıncı kimi rənglərdəki dəyişən tonallıq filmin avanqard quruluşunun estetikliyinə uyğunlaşdırılıb. Həm də əvvəlindən sonunadək filmi screenshot kimi kəsəsi olsaq hər bir kadrdan mükəmməl foto alınar. Filmin təhkiyəsindəki qızların davranışları, çıxardıqları səslər kişi tamaşaçıları narahat etmək üçün düşünülüb. Filmin feminist xarakterini müəyyən edən ən böyük hərəkət qızların dağıdıcılığıdır. Kişilərin pullarını xərclədib onların istədiklərini etməməklə yanaşı, qızlar həddən artıq dağınıqdırlar, otaqlarını gün keçdikcə düzəltmək əvəzinə daha da dağıdırlar. Öyrənilənin əksinə hər şeyi kəsib doğruyurlar və yandırırlar. Yediklərinə və içdiklərinə fikir vermirlər. Burada da qadınların rejim anlayışına tənqidi işarə var. Geyimləri həmişə səliqəli və moderndi, istədikləri qədər dəlilik edib yeyib-içirlər, hətta onların sürətinə çatmaq çətin məsələdir. Buna baxmayaraq həmişə xarizmatik və gözəldilər, zədələnmə, yorulma və xarakterlərindən dönmək yoxdur.

Filmdə banket səhnəsindəki israfa görə Vera Chytilovanı tənqid etmişdilər. Kinoteatrlarda göstərilməyi qadağan edilən film, düz bir ildən sonra tamaşaçılara təqdim olunur. Chytilova bu filmə görə həddən çox tənqid olunsa da keriyerasının uğuruna kölgə salmamışdı. Rusların Çexoslovakiyanı işğalına qədər bir film də çəkən Chytilovanın 1975-ci ilədək film çəkməyinə qadağa qoyulur. Sonralar Gustav Husaka yazdığı bir məktubla onun yenidən film çəkməyinə icazə verilir.

Read More