"Badlands" - Terrence Malick (1973)

“Qızıl Palma” və “Qızıl Ayı” mükafatlarına layiq görülmüş rejissor Terrence Malickin filmoqrafiyasının ilk filmi 1973-cü ildə lentə aldığı “Badlands”dir. Bu filmlə rejissor sonraki illərdə necə işlər ortaya qoyacağının ilkin toxumlarını səpir. 30 yaşında olarkən lentə aldığı bu ilk film Malick filmoqrafiyasının təməlini təşkil edir. 40 illik kino kareyerası boyunca sadəcə  7 tammetraj filmə imza atıb və filmlər arasındakı olan uzun müddət onun işinə necə diqqət verdiyinə dəlalət edir.

Filmdə gələcək illərdə məşhur simalara çevrilən – Martin Sheen və Sissy Spacek hələ karyeralarının əvvəlində iki gənc akytor və aktrisa kimi qarşımıza çıxır. Sheen filmdə sərgərdan ruhlu Kit, Spacek isə donuq sifətli gənc bir qız olan Holly obrazlarını canlandırır. Holly anasını hələ kiçik yaşlarında itirmiş və o illərdən bəri atası ilə yaşamış və atası ilə məsafəli münasibətdə olan qızdır. Bu səbəbdən mənəvi cəhətdən yarımçıq və ruhca içə qapanıq xarakterə malikdir. Yaşadığı həyat və dünya arasında sanki gözə görünməz bir sədd çəkilib. Kit isə xaricdən baxıldığında Hollynin tam əksi kimi görünsə də, əslində bu obrazların ortaq sıxıntısı var və onlar ruhən boşluq içindədirlər. Kit zibil yığan olmağına baxmayaraq, James Deanə bənzər yaraşığı ilə bir çox qızı yoldan çıxara biləcək potensialdadır. Lakin o bu yaraşığını Hollyni yoldan çıxarmaq üçün istifadə edir. Çünki Kitin tək motivasiyası zibillərini yığdığı orta sinifə məxsus bir ailənin qızını ələ keçirib içində var olduğu sosial vəziyyətin qisasını almaqdır. Holly də indiyə kimi heç kimdən görmədiyi bu marağı belə bir yaraşığa malik insandan görməyinin müqabilində özünü çox fikirləşmədən Kitə təslim edir və beləcə filmin dinamikasının artmağına təkan verir. Bu iki personaj onlara istəmədikləri həyatı yaşamağı məcbur edən sosial mühitin bütün qurumlarından xilas olub daxilindəki insanın ən saf halını ortaya çıxarmaq üçün təbiətə üz tutaraq həyatlarında yeni bir başlanğıc edirlər. Bu başlanğıc üçün seçdikləri üsul isə cəmiyyətin illərdir onlara tətbiq etdiyi psixoloji zorakılığın əvəzində fiziki zorakılıqdır.

Artıq Kit və Holly yoxdur, yeni xarakterlər, yeni insanlar peyda olur və beləcə adlarını dəyişərək James və Priscillaya çevrilirlər. Əvvəldə bu yeni həyat hər ikisnin xoşbəxtliyinə səbəb versə də, Hollynin balığı bu başlanğıcın sonuna dair çox vacib bir əlamətdir. Hələ cütlüyün yeni tanış olduğu vaxtlarda Holly xəstə balığını ölümə tərk edir və təzə bir balıq alaraq yeni başlanğıc edir. Kit və Hollynin əvvəlki xarakterlərini və adlarını ataraq yeni şəxsiyyətə bürünərək başlanğıc etmələri əslində ölü balığın başına gələnlərin eynisidir. Bu anda çox vacib bir detalı göz önünə gətirsək yerinə düşər: Holly balığını öldürdükdən sonra bütün qəlbi ilə peşman olduğunu Kitə etiraf etmişdi. Beləcə cütlük qaçınılmaz finala doğru ümidsizcə getməyə davam edirlər. Əslində Terrence Malick ciddi bir sistem tənqidin edərək fərdin kapitalizmin xaricində qala bilməyəcəyini qabardır. Kit və Holly çərçivələri qıraraq sistemin xaricinə çıxdıqları andan etibarən bütün dünya onlara düşmən kəsilib arxalarınca düşür. Halbuki onların istədiyi sadə bir şey var ki, öz həyatlarını daha mənalı etsinlər. Film bu mənada qəbahətin Kit və Holly də olduğuna deyil, dünyanın hər yerində gördüyü işlərlə kapitalist sistemə daima baş əyən insanlarda axtarmalı olduğuna dair eyham vurur.

“Badlands” ilk filmi olmağına baxmayaraq olduqca yetkin bir üslubu  ilə diqqəti cəlb edir və gələcəkdə Malickin çəkəcəyi filmlərin təməlini təşkil edir. Məhz sonrakı illərdə çəkdiyi – xüsusilə, “Days of Heaven” (1978) və “Tree of Life” (2011) filmlərindəki insan həyatının dəyəri və təsadüfləri, kainatda insanın yeri və zorakılığa meyilliliyi kimi mövzular “Badlands” filmindən və birbaşa Malickin özündən qaynaqlanır. Bu səbəbdən də filmin Terrence Malick filmoqrafiyasının klassik bir nümunəsi olduğunu demək olar.

Read More

"3 Women" - Robert Altman (1977)

"3 Women" 1977-ci il ABŞ istehsalı olan psixoloji dram filmidir. Robert Altmanın rejissorluğunu etdiyi film ilk dəfə 25 May 1977-ci ildə Kann Film Festivalında göstərilib. Filmin baş rollarında Stenley Kubrickin "The Shining"indən də yaxşı tanıdığımız Shelley Duvall, Sissy Spacek, Janice Rule və Robert Fortier oynayıblar. Shelley Duvall isə filmdəki Millie roluna görə  Kann Film Festivalında "Ən Yaxşı Aktrisa" mükafatını qazanıb.

Robert Altman

Rejissorluğa sənədli film çəkərək başlayan Robert Altman hadisələrin Kaliforniyanın çöllük bölgəsində yaşlılara xidmət göstərən bir kurort müalicə mərkəzində cərəyan edən bu filmində üç qadının dərin psixoloji portretini cızıb. Qadın dünyasının mürəkkəb xarakterindən bəhs edən filmin mərkəz nöqtəsində eyni iş yerində çalışan iki gənc qadın və onların kirayə qaldıqları ev sahibinin arvadı dayanır. Film ilk baxışdan ABŞ-ın digər bölgələrinə çox da bənzəməyən Kaliforniya həyat tərzinin fərqliliklərini də izləyicisinə çatdırır.

Texasdan iş dalıyca gələn Pink Rose (Sissy Spacek) Cənubi Kaliforniyanın isti suları ilə zəngin olan bir qəsəbəsindəki müalicə mərkəzində işə başlayır. Burda isə işi öyrənmək üçün onu yenə özü kimi Texaslı olan və uzun müddətdir ki, burada çalışan Millie Lammoreauxa (Shelley Duvall) tapşırırlar.  İki əsas personaj (Shelley Duvall və Sissy Spacek) tədricən bir-biriləri ilə yaxınlaşırlar və sosial mövqelərini birləşdirərək bir yerdə yaşamağa başlayırlar.

Pinky bu qızı bir ideal olaraq görür və ona güvənib onun kimi davranmağa başlayır. Halbuki Millie bilmədiyimiz  bir səbəbdən ətrafında çox sevilən bir insan deyil. İş yerində və qaldığı binada yaşayan insanlara verdiyi salamlar belə qarşılıqsız qalır. Yoldaşları və qonşuları onunla əlaqə yaratmaq istəmir, ondan uzaq durmağa çalışır, hətta arxasınca dedi-qodu eliyirlər. Millie evində parti vermək istəyir lakin dəvət etdiyi qonaqlar belə  bir bəhanəylə aradan çıxırlar.

Millieye isti münasibət göstərən tək insan isə  Edgardır (Robert Fortier). Edgar və hamilə həyat yoldaşı Willie (Janice Rule) həm də Millienin kirayə qaldığı evin sahibləridir. Heç kimlə bir kəlmə belə kəsməyən Willie otel tipində təşkil edilmiş mənzillərindəki hovuzun və işlətdikləri barın divarlarına sürrealist üslubda   qəribə erotik şəkillər çəkməklə məşğuldur. (Rəsmləri real həyatda rəssam Bodhi Wind çəkib). Arvadıyla maraqlanmayan Edgarın isə tək hobbisi spirt, silahlar və motosikletlərdir.

Özünə bənzətdiyi Pinkynin hər davranışını təqlid etməyə çalışan Millie daha sonra onun həddindən artıq uşaq hərəkətlərindən sıxılmağa başlayır və mübahisə zəminində bir gün onu evdən qovmaq istəyir. Bundan təsirlənən Pinky balkondan hovuza tullanaraq intihar etmək qərarını verir. Lakin intihar uğursuz alınır, o həyatda qalmağı bacarır və xəstəxanaya aparılır. Yaddaşın itirən Pinky Texasda onun yanına gələn yaşlı ana və atasını belə tanımır. Bütün bu olanlardan sonar vicdan əzabı çəkən Millie Pinkyə qarşı yaxşı davranmağa başlayır. Belə olan halda hər iki qadının rolları da dəyişir. Üçüncü bir qadının (Janice Rule) da aralarına qatılmasıyla qadınların şəxsiyyətləri əvvəl qarmaqarışıq bir hal alır, daha sonra isə fərqliləşərək və yer dəyişdirərək bir-birinə qarışır. Sonda isə bəlkə də tək bir şəxsiyyət halına gəlir. Film bu baxımdan İsveçli rejissor Ingmar Bergmanın "şəxsiyyət dəyişməsi"ni mövzu edən psixoloji filmi "Persona" (1966) ilə bənzərlik təşkil edir.

P.S Robert Altman kinotənqidçi Roger Ebertə filmin bütün hekayəsini yuxusunda gördüyünü və ssenarini də bu yuxudan ilhamlanaraq yazdığını söyləmişdir.

Read More