"The Thin Blue Line" - Errol Morris (1988)

Reallığın manipulə edilməsi filmdə tez-tez istifadə olunan üsullardan biridir. Lakin ortada real həyat hekayəsi olduqda, həm də ki, söhbət ədalətdən gedirsə fantaziyanın yerinə gerçəyin özü keçməlidir. Errol Morris çəkdiyi sənədli film “The Thin Blue Line” da, gündəlik həyat tərzinə siraət etmiş qanunsuzluğu, cinayətin manipulyasiyasını, ədalət anlayışının saxta təzahürünü göz önünə gətirir.  Bununla yanaşı rejissor baş verən hadisədə bütün şahidlərin və ədalət sisteminin vasitəsi ilə  reallıq haqda tamaşaçını düşünməyə vadar edir. Rejissor özünəxas şəkildə quruluş verdiyi filmdə juri kreslosunda tamaşaçının vicdanını oturdur. Filmdə diqqəti cəlb edən nüans cinayətin törədilməyi deyil. Ədalətin təzyiqlər qarşısında yeni bir cinayətkar yaratmağı, şübhəli şahidlərə inanıb onların ifadələrindəki ziddiyyətləri görməzdən gəlməyidir.

Read More

"3 Women" - Robert Altman (1977)

"3 Women" 1977-ci il ABŞ istehsalı olan psixoloji dram filmidir. Robert Altmanın rejissorluğunu etdiyi film ilk dəfə 25 May 1977-ci ildə Kann Film Festivalında göstərilib. Filmin baş rollarında Stenley Kubrickin "The Shining"indən də yaxşı tanıdığımız Shelley Duvall, Sissy Spacek, Janice Rule və Robert Fortier oynayıblar. Shelley Duvall isə filmdəki Millie roluna görə  Kann Film Festivalında "Ən Yaxşı Aktrisa" mükafatını qazanıb.

Robert Altman

Rejissorluğa sənədli film çəkərək başlayan Robert Altman hadisələrin Kaliforniyanın çöllük bölgəsində yaşlılara xidmət göstərən bir kurort müalicə mərkəzində cərəyan edən bu filmində üç qadının dərin psixoloji portretini cızıb. Qadın dünyasının mürəkkəb xarakterindən bəhs edən filmin mərkəz nöqtəsində eyni iş yerində çalışan iki gənc qadın və onların kirayə qaldıqları ev sahibinin arvadı dayanır. Film ilk baxışdan ABŞ-ın digər bölgələrinə çox da bənzəməyən Kaliforniya həyat tərzinin fərqliliklərini də izləyicisinə çatdırır.

Texasdan iş dalıyca gələn Pink Rose (Sissy Spacek) Cənubi Kaliforniyanın isti suları ilə zəngin olan bir qəsəbəsindəki müalicə mərkəzində işə başlayır. Burda isə işi öyrənmək üçün onu yenə özü kimi Texaslı olan və uzun müddətdir ki, burada çalışan Millie Lammoreauxa (Shelley Duvall) tapşırırlar.  İki əsas personaj (Shelley Duvall və Sissy Spacek) tədricən bir-biriləri ilə yaxınlaşırlar və sosial mövqelərini birləşdirərək bir yerdə yaşamağa başlayırlar.

Pinky bu qızı bir ideal olaraq görür və ona güvənib onun kimi davranmağa başlayır. Halbuki Millie bilmədiyimiz  bir səbəbdən ətrafında çox sevilən bir insan deyil. İş yerində və qaldığı binada yaşayan insanlara verdiyi salamlar belə qarşılıqsız qalır. Yoldaşları və qonşuları onunla əlaqə yaratmaq istəmir, ondan uzaq durmağa çalışır, hətta arxasınca dedi-qodu eliyirlər. Millie evində parti vermək istəyir lakin dəvət etdiyi qonaqlar belə  bir bəhanəylə aradan çıxırlar.

Millieye isti münasibət göstərən tək insan isə  Edgardır (Robert Fortier). Edgar və hamilə həyat yoldaşı Willie (Janice Rule) həm də Millienin kirayə qaldığı evin sahibləridir. Heç kimlə bir kəlmə belə kəsməyən Willie otel tipində təşkil edilmiş mənzillərindəki hovuzun və işlətdikləri barın divarlarına sürrealist üslubda   qəribə erotik şəkillər çəkməklə məşğuldur. (Rəsmləri real həyatda rəssam Bodhi Wind çəkib). Arvadıyla maraqlanmayan Edgarın isə tək hobbisi spirt, silahlar və motosikletlərdir.

Özünə bənzətdiyi Pinkynin hər davranışını təqlid etməyə çalışan Millie daha sonra onun həddindən artıq uşaq hərəkətlərindən sıxılmağa başlayır və mübahisə zəminində bir gün onu evdən qovmaq istəyir. Bundan təsirlənən Pinky balkondan hovuza tullanaraq intihar etmək qərarını verir. Lakin intihar uğursuz alınır, o həyatda qalmağı bacarır və xəstəxanaya aparılır. Yaddaşın itirən Pinky Texasda onun yanına gələn yaşlı ana və atasını belə tanımır. Bütün bu olanlardan sonar vicdan əzabı çəkən Millie Pinkyə qarşı yaxşı davranmağa başlayır. Belə olan halda hər iki qadının rolları da dəyişir. Üçüncü bir qadının (Janice Rule) da aralarına qatılmasıyla qadınların şəxsiyyətləri əvvəl qarmaqarışıq bir hal alır, daha sonra isə fərqliləşərək və yer dəyişdirərək bir-birinə qarışır. Sonda isə bəlkə də tək bir şəxsiyyət halına gəlir. Film bu baxımdan İsveçli rejissor Ingmar Bergmanın "şəxsiyyət dəyişməsi"ni mövzu edən psixoloji filmi "Persona" (1966) ilə bənzərlik təşkil edir.

P.S Robert Altman kinotənqidçi Roger Ebertə filmin bütün hekayəsini yuxusunda gördüyünü və ssenarini də bu yuxudan ilhamlanaraq yazdığını söyləmişdir.

Read More

"Caravaggio" - Derek Jarman (1986)

                                                                  

Rəssam, yazıçı ya da şairlərin həyatı haqda film çəkmək çətin məsələdir. Çəkilən film həmin insanın başına gələn hadisələrə ekran həyatı verməkdir. Bu ekran işində ön plana çıxarılan, haqqında film çəkilən sənətçinin kino vasitəsi ilə yenidən yüksəldilməyi ya da sadəcə bəsit şəkildə həyatını bilməyənlərə məlumat xarakterli informasiya ötürməkdir. Unudulan isə kinonun da bir sənət vasitəsi olmağıdır. Rəssam və ya ədəbiyyatçıların eləcə də digər peşə sahələrində iz qoyan insanların həyatını hekayələşdirmək rejissordan çox bioqrafiya yazıçısının işidir. Həmin bioqrafiyanı vizual şəkildə ekrana köçürmək bəsitlikdən başqa bir şey deyil. Bunun səbəbi kinematoqraf olmağı bacara bilməyən rejissorların sadəliyə qaçmağıdır.

Read More

"Ashik Kerib"- Sergei Parajanov (1988)

Sergei Parajanov

"Aşıq Qərib" gürcüstan əsilli erməni rejissor Sergey Paracanovun Mixail Yuryeviç Lermontovun eyni adlı qısa hekayəsi əsasında 1988-ci ildə ekranlaşdırdığı filmdir. Bakıda çəkilən film Azərbaycan və Gürcü dillərindədir. Filmdə həmçinin Cavanşir Quliyevin musiqilərindən istifadə olunub. Aktyor heyəti isə tamamilə gürcülərdən ibarətdir.

Zəngin bir tacirin qızına aşiq olan Aşıq Qərib tacir tərəfindən rədd edilir və dünyanı min bir gecə ərzində səyahət etməyə çıxır. Qız onu gözləyəcəyinə dair söz verir və Aşıq Qərib çətin bir macəraya atılır. Qızı almaq üçün kifayət qədər pul yığdıqdan sora  isə dönüb sevdiyi ilə evlənir. 

Read More

Rəssamlar və rəsm sənətiylə bağlı 20 film

1. Caravaggio - Derek Jarman (1986)

2. Lust for Life  -  Vincente Minnelli (1956)

3. Modigliani - Mick Davis (2004)

4. Andrei Rublev - Andrey Tarkovskiy (1966)

Read More

"The Voyager" - Volker Schlöndorff (1991)

                                                           

“The Voyager” Max Frischin “Homo Faber” romanından Volker Schlöndörfün 1991-ci ildə ekranlaşdırdığı filmdir. Filmdə Frisch və Schlöndorffün avtobioqrafiyasının təsirləri özünü göstərməkdədir. Baş rollarda Sam Shepard və Julie Delpy yer alıb.

Filmin əsas qəhrəmanı Faber elmi işçi  olmağına baxmayaraq, başına gələn hadisələr daha çox sənət və mifologiya konteksindədir. Onun soyuqqanlı bir şəkildə dünyanı idarə etmək istəyinə qarşı, tale ya da əvvəlcədən hesablanmış təsirini bağışlayan bir sıra hadisələr salamlayır. Bu minvalla Faber bir oyanış yaşayır, o avtomatlaşdırılmış bir dövrün insanı ikən Orta Amerikada ölümlə qarşı-qarşıya gəlir. Bu qarşılaşma onu yuxudan oyadır, dirilməyi üçün öz “ölü”sünü görür.

Filmdə ziddiyyətlər əsas gücə sahibdi. İbtidai meşə həyatına qarşı Nyu-Yorkdakı rahat mənzil; elmin yeni dünyası və texnoloji inkişafa qarşı muzeylərin köhnə atmosferi, operalar, köhnə dövrlərin qalıqları; ən əsası atanın roluna qarşı aşiqin rolu kimi kəsişən mövzular diqqəti cəb edir. Filmin mövzusu ağıl/ehtiras, texnologiya/sənət, robot/bədən, təcrübə/gənclik, təsadüf/tale, şimal/cənub və Amerika/Avropa ziddiyətləri ilə tamaşaçını düşünməyə sövq edir. Lakin “The Voyager”in Amerika filmi olmağı onu fərqliləşdirir və ya “bəsitləşdirir”. Faber  filmdə üçüncü dünya ölkələrinin primitivliyinə və Avropanın estetik və fəlsəfi adətlərinə əks olaraq Amerikanıın texnoloji inkişafının və sosioetik həyatının təmsilçisinə çevrilir. Filmin strukturu iki paralel səyahəti özündə  ehtiva edir, bu hər iki səyahətin hər birində də ikili qarşıdurmanı birləşdirir. Henckeni görmək üçün etdiyi səyahət və Sabeth ilə birgə Afinaya etdiyi səyahət. Hər iki səyahət şimal və cənubu, keçmiş və indini, idarə olunan bilən və idarə oluna bilməyəni birləşdirən bir xüsusiyyətə malikdir. Hər iki səyahət texnologiya dünyasından ibtidai quruluşa malik bir dunayaya edilmiş səyahətdir. Faberin Joachimin ölümü ilə rastlaşması yazının əvvəlində deyildiyi kimi öz ölümü ilə rastlaşmağının metaforik təsviridir. Beləliklə, bu ölüm rastlaşması onu bir növ orta yaş böhranının səbəb olduğu ölümünün fərqinə varacaq və onu yenidən oyadacaq. 

Faber’in Sabethlə qurduğu əlaqə ikinci bir doğuşa, ikinci bir həyata səbəb olur. Beləliklə, film bir növ sevgi hekayəsinə çevrilir. Amma necə bir sevgi hekayəsinə. Cəmiyyətin dəstəkləmədiyi və əxlaqi dəyərlərin əl vermədiyi bir sevgi hekayəsi. Schlöndorf  əsərə nisbətən hörgünü daha da genişlədir. Rejissor İvy və stüardesa personajlarını filmə qoyur. Faber və Sabethin ətrafındakı amerikalılar süni qəhrəmanlardır və bu səbəbdən Sabeth ilə əksdir. Schlöndorff, yazıçının ziddiyyətlərinə daha birini əlavə edir: Süni Amerika Qadını və Təbii Avropa Qadını. Birinci ötəri münasibət, ikinci isə ciddi münasibət şəklində filmdə öz əksini tapır. Stüardessa Faberi ölümə aparan (təyyarə qəzası), Sabeth isə onu həyata qaytarandır.

Film eyni zamanda təsadüf və tale ilə əlaqəli fəlsəfi sualları da göz önünə gətirir. Mifoloji işarələrlə Sabeth və Faberin ətrafı əhatələnsə də film Faberin  vəziyyətinin daha yaxşı izah edə biləcəyinə dair nəticəni cavabsız qoyur. Schlöndorff  audio-vizual referanslarla Oedipiusun korluğunu diqqətə çatdırır (Faberin skmayada oturarkən Sabethin arxadan gəlib onun gözlərini əlləri ilə qapamağı, gecə  maşın sürərkən rolu Sabethin idarə etməyi və son səhnədəki kor eynəyi ilə oturmağı. Filmin sonundakı monoloqu isə bu korluğun göstəricisidir).

Baxmaq və görmək filmin əsas motivlərindən biridir. Faber və Sabethin sevgisi onların qarşılıqlı baxışlarında yatır. İlk görüşdə Faber Sabethə baxır, daha sonra mübahisə səhnəsində Sabeth Faberə baxır, bu isə baxışmaların artıq fərqli olduğunu özü ilə birgə gətirir. Bu baxış şəkli filmin irəliləyən dəqiqələrində paralel olaraq birindən digərinə ötürülür. Sonda isə bu Faberin təsliminə gətirib çıxarır, çünki o həm baxan, həm də simmetrik bir münasibətdə baxılan vəziyyətdədir.

Ata ilə qız arasında münasibət gəmidə başlayır. İlk olaraq Faber və Sabeth yığıncağı tərk edir və Faber onunla evlənmək istədiyini deyir. O həm ciddi, həm də xəyalpərəstdir. Ata qismi ilə, sevgili qismi ziddiyyət təşkil edir. Bəzi səhnələrdə isə Faberin atalıq qayğıları ön plana çıxarılır. Lakin talenin oyunundan xəbərsiz Faberin bu qayğıkeşliyi onu öz qızına aşiq edir. Çünki hər iki tərəf bu məsələdən xəbərsizdir. Həmçinin film bir atanın öz qızına göstərdiyi qayğı və ya doğmalıq əlaqələri olmadıqda cinsi qayğıkeşliyi də özündə ehtiva edən münasibətə çevrilə biləcəyini göz önünə gətirir.

Səyahətin şirin yerində ünsiyyət zamanı Faberə artıq hər şey aydın olur. Artıq onun sevgili qayğıkeşliyini atalıq duyğusu əvəzləyir. O artıq bir sevgili yox, atadır. Nəticədə münasibət soyumağa başlayır. Bu soyuqluq isə özü ilə faciəni gətirir. Sabethi ilan vurur və başının daşa çırpılmağına səbəb olur. Burada ilanın vurmağı təsadüf  və onun başının daşa çırpılmağı isə bu təsadüfün nəticəsidir. Simvolik olaraq ilan penisi təmsil edir, ilan vurmağı ilə ata ilə seksual münaibəti eyniləşdirilir və Sabeth bu təsadüfün səbəb olduğu ölümə düçar olur. 

Film bunlarla yanaşı daha bir köklü paradoksu ortaya qoyur: Sevginin ən mükəmməli cəmiyyət tərəfindən qəbul olunmayanıdır. Sevginin gücü onun mümkünsüzlüyü ilə düz mütənasibdir. Oğul üçün bəlkə də ən çox arzuladığı şey ananın sevgisidirsə, qız üçün bu ata sevgisidir. Filmdə isə əsas  mövzu tərs bir Oedipus kompleksidir - atanın öz qızına aşiq olmağı, saf  sevginin bir növ özünü büruzə etməyidir. Filmin quruluşunda da bu bir “dövrə” şəklində özünü göstərir. Bu fırlanan dövrə Afinada başlayır, əslində filmin sonu əvvəlidir, əvvəli isə sonudur və yenə həmin yerdə Afinada bir aeroportda sona çatır.

Read More

"Cargo 200" - Aleksey Balabanov (2007)

Aleksey Balabanov öz dəsti-xətti ilə seçilən, rus kinosunda özünəməxsus yeri olan bir rejissordur.  O,  filmləri ilə bilərəkdən Sovet ittifaqının son dövrlərinə qayıdır, SSRİ-yə pozitiv yanaşan və geriyə həsədlə baxanlara öz sərt üzünü göstərir. Rejissorun bu niyyəti “Cargo 200” filmində pik həddə çatır. 1980-ci illərin Sovet İttifaqının dəhşətli bir yer olduğunu, o bu filmdə mükəmməl bir şəkildə tamaşaçıya göstərir. Sovet ittifaqını tənqid etməklə yanaşı rus mafiyasından bəhs edən “Brat”(1997) və onun davam filmi olan “Brat-2”(2000) (hər ikisində də əsas rolda Sergey Bodrov iştirak etmişdi), çeçen müharibəsindən bəhs edən “Voyna”(2002) kimi filmləri ilə  Rusiya Federasiyasının da  çarəsizliyini ön plana çıxarmışdı.

Read More

Real həyat hadisələrinə əsaslanan 10 film

1. " King of Devil's Island" - Marius Holst (2010)

Yaşanmış bir həyat hekayəsindən uyğunlaşdırılan film Norveçin Bostoy adasındakı islah evində cərəyan edir. Yeniyetmə gənclərin tutularaq sadomozaxist işgəncələrə məruz qoyulduğu  bu ada 1900-1953-cü illərdə fəaliyyət göstərib. Filmdə 17 yaşlı Erlingin adadakı məhrumiyyətlərə qarşı mübarizəsi və şiddətə qarşı gənc məhkumlar arasında qaldırdığı üsyan öz əksini tapıb.

2. "The Life Of David Gale" - Alan Parker (2003)

Alan Parkerin rejissor kürsüsündə əyləşdiyi və Kevin Spacey, Kate Winslet kimi məşhurların rol aldığı film edam cəzasına məhkum edilən bir adamın 3 gün ərzində bir jurnalistlə olan reportajı haqqındadır. 

3. "In The Name Of The Father" - Jim Sheridan (1993)

Film Daniel Day Lewisin baş rolunu ifa etdiyi, irlandiyalı Gerry Conlonun və ailəsinin başına gələnləri təsirli şəkildə ekranlara daşıyan  bir şahəsəridir.

Read More

"Tangerines" - Zaza Urushadze (2013)

İnsanoğlunun yaradılışından və yer üzərinə yayılmağa başlamasından bəri davam edən müharibələr gətirdiyi dağıntılarla bərabər insanlığın və mədəniyyət adlandırılan məfhumun da təməlini qoymuşdur. Lakin insanlıq, əsrlər sonra mifoloji mənbələrdən öyrəndikləri bu amansız dağıntıların eyni  səbəblərlə bu gün də davam etdiyinə şahid olmaqdadır. Bir digər tərəfdən ülvi dinlər də cinayət və günah üzərinə qurulan mədəniyyətlərin qarşısında, insanlığın qütbləşmədən xilas olub təsəvvüf və Buddizm səviyyəsində bir üst insan olma yolunda yaxşılıqlara yönəlməsini məsləhət verir. İpə-sapa yatmayan və yaramaz insan daima özbaşına hərəkət edərək coğrafi, mədəni, irqi və dini gerçəkliklərini özünə görə meydana gətirib ilk günahların və dağıntıların arxasınca getmişdir. Mədəniyyət və inanc fərqli sözlər olsalar da günahın cinayət, cinayətin isə günah olduğu bir dövrdə ortaya çıxmışdır. Xəyyamın günah olduqda inancın nəyə yaradığını soruşduğu kimi, Şekspir  də cinayət olmadan inancın mənasız olduğuna Hamlet əsərində Xəyyamdan illər sonra təkrar cavab axtarmışdır.

Habil və Qabil ilə başlayan müharibələr, Xəyyam yaşayarkən də, Şekspirin zamanında da, sənaye inqilabının sonrasında da davam etmiş və hal-hazırda da davam etməkdədir. Fərqli ssenari və məqsədlərlə ortaya çıxan müharibələrin təməlində isə güc əldə etmə arzusunun olduğu danılmaz bir reallıqdır. Haqqında bəhs edəcəyimiz "Tanngerines" (2013) filminin də əsas mövzusu 1992-ci ildə alovlanan Gürcüstan - Abxaziya müharibəsi və müharibədən təsirlənən insanların qısa həyat hekayəsi haqqındadır. Bu günə qədər müharibə mövzusundan bəhs edən  bir çox filmlər izlədik. Müharibələrin acı həqiqətlərini və insanlar üzərində buraxdığı dərin izlərin şahidi olduq. Bu filmdə isə tək bir döyüş səhnəsi olmamasına baxmayaraq, müharibənin ən dərin ağrı-acılarına, çarəsizliyinə, insanlarda yaratdığı boşluğuna və heçliyinə şahid oluruq.

Filmin əsas personajı dülgər İvo (Lembit Urfsak)  müharibədən sonra evini tərk etməmiş, ailəsinin arxasınca getməyib doğulduğu torpaqlarda qalmışdır. Kəndi tərk etməyən və qalıb mandarin yetişdirən yaxın dostu Marqusa (Elmo Nüganen)  kömək edərək onun işinə ortaq olmuşdur. Film bir gün bir-birilərinə düşmən olan iki  əsgərin İvonun həyatını qurtarmasıyla yüksəlmə nöqtəsinə qalxır.

Filmin düyün nöqtəsində olan çeçen əsgər Əhməd və gürcü Niko bir-birlərinin düşməni olduqları qədər də fərqli fikirlərə sahib olan tamamilə zidd personajlardır. Hər nə qədər əsas personaj İvo olaraq görünsə də, əslində rejissorun mətnaltı  antaqonist və protaqonist xarakterləri Əhməd və Nikodur. Tamamilə köhnə adət- ənənələrə təslim olmuş, başqalarına qarşı son dərəcə kobud olan Əhməd düşməni Nikonun əksinə olaraq ağlından çox ürəyinin ona hiss etdirdiyi nifrət hissi ilə hərəkət edir. Niko isə aralarında keçən dialoqlarda Əhmədə dediyi ''Ağılla fikirləşmirsən. Tarixi bilmirsən'' sözləriylə zehinini daha çox işlədən bir obraz olduğunu göstərir. Lakin filmin rejissoru Zaza Urushadze hər iki fərdin "yoxsul" olduğunu və ikisinin kəsişmə nöqtəsində İvonun dayandığını tamaşaçılara çox böyük ustalıqla çatdırır. İvonun həm ağlı, həm də ürəyiylə hərəkət etməsi və bunun müharibə şəraitində edilə biləcək ən gözəl şey olduğu filmdə açıq-aşkar göstərilir. Evində gözəl nəvəsinin fotoşəkilini saxlamağı və ona  baxan hər kəsin diqqətini çəkməsi də İvonun əslində gözəlliyin mərkəzində olduğuna bir işarə deyilmi?

Əhməd ürəyinin ona diktə etdiyi hisslərlə hərəkət etməkdədir. Hər nə qədər tolerant olduğunu söyləsə də özü kimi olmayanlara dözümü yoxdur əslində. Amma insan özünə bənzətmək istədəyi insanların dünyanı yaşana biləcək bir məkana çevirməsinə və ona yaxşılıqlar etməsinə nə qədər əmin ola bilər ki? Çeçenlərin, İvonun evinə gəldikləri səhnədə öz tərəfdaşlarının Əhmədin ölüm əmrini verməsinə qarşı Nikonun düşməni üçün həyatını riskə atması xarakterlərin aydınlanması anlamına gəlmirmi?

Rejissor filmin düyün nöqtələrini tez-tez Əhməd personajı üzərindən göstərməyə çalışır. Marqusun evinin bombalanması səhnəsində Əhmədin Marqusa pul uzadıb Estoniyaya - ailəsinin yanına getməyini istəyəndə, ilk təəssüratda tamaşaçı artıq bu obrazın paklanması yolunda çox az maneə qaldığını hiss edir. Lakin rejissorun iki personaj arasında qurduğu gərginliyi aradan qaldırılması ilə  tamaşaçı yenidən əvvəlki hisslərinə qayıdır. Əhməd dediyinə görə muzdlu əsgərdir və bu pul, qanlı pul deyil, öz əməyinin qarşılığında aldığı maaşıdır. Bu səhnədə Gürcülərin öz torpaqlarını işğal etdiyini iddia edən Əhməd həqiqətənmi milliyyətçi bir hisslə hərəkət edir?

Gürcü rejissor Zaza Urushadze bu filmdə dünya siyasi tarixindən və baş vermiş real hadisələrdən bir hissəni təqdim edərək insanın ''insan'' olduğunda əslində hər şeyin daha gözəl və aydın olduğuna işarə vurmuşdur. "Tangerines" ya da orijinal adıyla "Mandariinid" filmi haqq etdiyi kimi 2015-ci ildə 87-ci Oskar Mükafatına "Ən Yaxşı Xarici Film" nominasiyasında namizəd olmuşdur. Bununla da film Estonyanın Oskara namizəd olan ilk uzunmetrajlı filmi ünvanını əldə etmişdir. Varşava və Seattle Film Festivallarından mükafatla dönən film, insanın içində olan balaca bir gözəlliyi göstərərək, sülh mühitinin insanlığın adına əslində nə qədər də yaraşdığını  gözəl bir ssenari üzərindən müvəffəqiyyətlə göstərir.

Read More

"The Piano Teacher" - Michael Haneke (2001)

Nobel laureatı, avstriyalı, feminist romançı Elfriede Jelinekin “Piano Teacher” adlı əsərindən ekranlaşdırılan film, Schubert və Schumanın toranlığından ruhlara süzülən bir şahəsərdir. 2001-ci ildə Michael Hanekenin  ekran həyatı verdiyi filmin baş rol ifaçısı isə İsabelle Huppertdir. 

Filmin qəhrəmanı piano müəlliməsi Erika Kohut ikili həyat yaşayır. Cəmiyyət içində həddən artıq mükəmməliyyətçi, tələbkar bir konservatoriya professorudur. Həm tələbələrinə dərs verir, həm də evlərdə solo konsertlərdə virtuozluq edir. Pianoya dair hər şeydə həddən artıq mükəmməliyyətçiliyə varır, ən çox da Schubert və Schuman mövzusunda hər notun ritminə, duyğusuna  həssaslıq nümayiş etdirir. Diqqətəlayiq, sənət romantizmi ilə yüklü həyatı ilə yanaşı heç kimin bilmədiyi qaranlıq həyat tərzi də var. Bu həyatı tək və gizli şəkildə yaşayır. Ta ki ona aşiq olan tələbəsinə özünü bütünlüklə açanadək.  Erikanın şəxsiyyət pozulmasının, ruh xəstəliyinin kökləri isə dərindədir. Həddən artıq dominant, heç bir şeydən razı qalmayan, kişiləri sadəcə döllənmə vasitəsi hesab edən, yəni Erikanın atası tərəfindən təmin olunmayan ana; ağlını itirərək psixi xəstəxanada ölən ata. Erikanın şəxsiyyət pozulmasına səbəb olmağı üçün münbit bir ailə şəraiti. Problemli ana-qız münasibəti və arxasında dəli olmaq təhlükəsinin izini qoyaraq ölmüş bir ata.

Erikanın anasının işi qızını qısqanmaqdır: konservatoriyada professorluğa qədər yüksəlmiş qızını uşaq olaraq görür, hər əlinə imkan düşdükcə ona öz istədiyini elətdirmək üçün zorakılıq tətbiq etməkdən çəkinmir. Erika əslində anasının baş qarovulçu olduğu həbsxananın toranlığında , gündüzlər pianosu ilə, gecələr isə gizli  yaşam tərzi ilə həyata tutunmağa çalışır. Nə sevgini, nə də sevilməyi bilir. Həyatı boyunca anası tərəfindən həm mənəvi, həm fiziki zorakılığa məruz qaldığı üçün sevgi onun fikrində döyülmək lazım gəldiyi zaman aktivləşir və ya bu şəkildə fikirləri təhrifə məruz qalır. Bu konteksdən Yunqun ana arxeotipi içindəki ana kompleksinin nəticəsi olaraq Erika anası ilə bərbərləşdirilmiş və dişilik xüsusiyyətləri iflic olmuşdur. Analığı, şəxsi münasibətləri və erotik arzuları xatırladan hər şey onda ikrah hissi oyadır. Qızın istəməyərək heyran olduğu ana obrazı, onun əvəzinə yaşaya biləcəyi hər şeyi əvvəlcədən yaşayıb sərf edir.  Qız isə özünü fəda etməklə anasına sığınmaqla yetinir, bir yandan da şüursuzca ananın tiran mövqeyini qəbul edir. Lakin bunu sədaqət və boyunduruq maskası altında həyata keçirir. Anası tərəfindən qanı somurulur və davamlı qan transfuziyası ilə anasının həyatını uzadan qız kölgə kimi yaşayır.

Ana-qız kompleksi

Filmin əvvəlində anası Erikanın aldığı paltarın havayı xərc olduğunu deyir və onun paltarını parça-parça edir. Mənəvi və fiziki şiddəti özündə ehtiva edən mübahisə nəticəsində Erikanın başının yarılmağı və sonda anasını qucaqlayaraq barışmağı, ananın heç vaxt Erikanı təqdir etməməyi, hətta konsert zamanı “qızınızla qururlanırsınız” soruşan valideyinə “bu sadəcə bir konsertdir” deməyi, hər gecə anası ilə eyni yataqda yatmağı və aralarında yaşanan tragik yataq səhnəsi bu kompleksin təsirlərinin göstəricisidir.

Erikanın cinsi həyatı

Bu komplekslər toplusu ən çox özünü Erikanın cinsi həyatında göstərir. Erika duyğu dolu cinsi təması ikrah hissi ilə qarşılayır. Onun üçün cinsi münasibət duyğu və hisslərdən yoxsul, pornoqrafiya şəklində olmalı ya da ona fiziki əzab verməlidi. Buna görə də yoxladığı yöntəmlər də sevgi anlayışı kimi tragikdir. Porno filmlərin göstərildiyi xüsusi video otaqlarına gedir, burada qadının təhqiredici və passiv  bir zövqverici kimi göstərən filmləri böyük bir həzzlə izləyir, hətta ondan qabaq otağı istifadə edən adamların zibil qabındakı spermalı salfetkalarını iyləməklə doyuma çatır.

Hamamda ülgüclə etdiyi masturbasiya cəhdi, yenə cinsi həzzi təhqir olunma və əzab çəkmə tipli hisslərdən almağa çalışır ki, bu da onun içindəki kompleksiv basqıdan qaynaqlanır. Cinsi əlaqə üçün icazə verdiyi tələbəsi Walterlə cinsi aktı bitirmədən qusmağa başlayır hətta son gecə sadomazoxist ssenari tətbiq edildiyində belə Walterlə cinsi akt zamanı ölü kimi yatır.  

Nəticə olaraq piano müəllimi, ailəsi və keçmişi ucbatından psixi pozulma yaşayan və bu xəstəliyi 2 fərqli həyatla kompensasiya etməyə çalışan Erika Kohutun tragik hekayəsidir. Dəlilik sevgi üçün vacib ola bilər. Ancaq psixi xəstələr üçün müalicə olunmadıqda sevgi onlar üçün ölümcül bir silaha çevrilə bilər.

Read More